Lo volame e lo martèu

La Marseillaise, Mesclum, 7-12-1989

 

Quora escanèt la Republica son Prince President, lo 2 de decembre de 1851, qu’anavan ganhar leis elecions lei republicans vertadiers, s’enaussèron lei "roges" de Delfinat, Lengadòc e Provença, païsans, mestieraus, obriers. Lo volame e lo martèu.

Dau tèmps qu tremolava la bòna borgesiá miejornala, que mandarà de flors a l’armada de Badinguet. Dau temps que lo paure Romanilhe escupissiá sus lei "partejaires" dins son jornau d’Avinhon.

Glòria an aquelei oblidats de l’istòria oficiala, que si sacrifiquèron per la Bòna,la Republica democratica e sociala. De sa memòria regrelha nòstre espèr.

Renat Merle

 

Decembre de 1851, un pòple drech.

La Marseillaise Mesclum 5 décembre 1991

 

2 de decembre de 1851, ambe son còp d’estat, lo president de la republica Lois Napoleon Bonaparte assegurava son destin personau tant coma aqueu de la borgesiá d’afars que lo sosteniá.

Occupadas per l’armada, lei ciutats gròssas de nòstra region bolegueron pas gaire, o pas, e mai, coma Arle e Tolon, qu’aguesson votat per la democracia sociala. De tot biais, leis obriers de Marselha s’enausseron pas per una republica que leis aviá escrachats en junh de 1848. Bolegueron pas gaire ni mai lei ricas terras blancas de 30, 13, 84, la Provença grassa patriarcala.

Mai s’enausseron en massa paisans e mestieraus dei vilòtas e dei campanhas d’Ardecha, deis Aups-bassas, de Droma, d’Erault, de Var, de l’est de Vauclusa ... après aguer installat de poders comunaus democratics, lei colonas, drapeu rotge en testa, camineron vèrs lei sota-prefecturas e prefecturas. Aquelei de Var, Vauclusa, Droma, sigueron escrachadas. Aquela de 04 liberèt Dinha, reposset l’armada ai Mees. Si disperseron ren que quand sauperon que França bolegava pas, o plus. Avián respectat “les personnes et les biens” : per lei grandmercejar, siguèron fusilhats, desportats, exhilats per lo poder e son armada d’Africa, que s’era facha la man sus leis Argerians.

D’aquesta insurreccion granda ne’n podem traire encuei encara d’unei leçons.   L’insurreccion s’es facha monte s’eran enrasigadas d’organisacions fòrtas, maudespiech de la repression “anti-rotge” de 1849-1851.

  Per s’enrasigar, la democracia-socialista a partit de la realitat dau païs e de sei tradicions : “chambrettas” tradicionalas, cercles, etc, devengueron “societats popularas”, fogaus de propaganda e d’organisacion, Carnaval e Caramentrant devenguèron armas de derision contra lei notables e lo poder.

  Per s’enrasigar, la D.S a comprès que, se lo drech a l’instruccion implicava de mestrejar lo francés, faliá tanben levar au pòple la vergonha de sa lenga occitana, e faire tanben sa propaganda dins aquela lenga, (dau temps que Romanilha, aparaire de la lenga dau pòple escupissiá sus lei Rotges, sus lo pòple que parlava ren qu’aquela lenga).

  La practica dau militant deu anticipar sus l’ideau frairenau : ansin lei trabalhadors participeron a bodre ai jornadas d’adjuda, monte venián trabalhar lei bens dei collègas malauts o emprisonats

  L’ideau deu totjorn aver de perspectivas concretas : l’esperança de democracia-sociala a ganhat lei campanhas perd que li prepausava un orizont. La Bòna, la Republica dei païsans, levariá son poder ai notables, enebiriá l’usura qu’escanava tant de trabalhadors, ajudariá per lo credit lei pichons proprietaris e aquelei que volián va devenir.

Onor donc ais insurgents de 1851, que son remembre enrasigarà per cent ans nòstrei campanhas dins l’ideau de la democracia sociala, e vivificarà lei luchas de la Resisténcia.

Renat MERLE

 

Decembre de 1851, cendres o recaliu ?

Aquò d’Aqui, 62, decembre de 1991

 

Valon que per çò que li metem leis aniversaris, se per astre leis oblidam pas. Adonc, bòn aniversari, an’aquelei que per malastre si rescontreron pas gaire : lei que de defendre la libertat sigueron badalhonats, lei que d’aparar sa lenga parleron dins lo vueje.

Decembre de 1851, l’armada fusilha per lei còlas deis Aups-bassas, de Var, caça lei “rotges” au sud dei Aups-nautas, dins Ardecha, Droma, Erau, Gard, Vauclusa... Amolonats dins lei carcèrs, de milièrs de paisans van descuerbir la mar, e l’Argieria. A l’espera de la Bòna, la Santa, la Republica dau pòple e non pas dei notables, s’eran auborats contra lo còp d’estat, qu’escanava l’esper.

S’auboreron d’autant mai que, dei “chambretas” tradicionalas ai “societats popularas”, eron educats, organisats per la “Montanha” democrata-socialista, que la farigola n’era son simbèu, la paura planta dei còlas :

La farigola, meis amics / Vai embaumar nòstre païs ! / Plantem la farigola / Republicans, arraparà ! / Plantem la farigola, / E la Montanha florirà !

Contra l’armada, avián que de fusilhs de cassa lei “colonas” de Var, Vauclusa, Droma, que camineron vèrs lei prefecturas, darrièr lo drapeu rotge. Avián fa de mau en degun, respectat personas e proprietats, mai debesquilhat sei notables, proclamat lo poder popular. Siguèron chaplats. La “colona” dei Aups-bassas, menada per Alhaud, de Vòlx, prenguèt Dinha, primièra prefectura “populara”, mai soleta. Leis insurgents tengueron ai Mées contra l’armada, e s’escampilhèron que quora sacheron que França bolegava pas, o pas plus.

Venguèt la terror oficiala, que voliá desrabar “lo perilh rotge” : per mai d’un sègle enrasigarà la grand part dei campanhas nòstrei dins leis ideaus de la democracia sociala.

Insurreccion “occitana” ? Se si bolegueron pas totei lei despartaments “occitans”, e si bolegueron quauquei despartaments “francés”, l’insurreccion es geograficament miejornala. Mai leis insurgents se batián tant contra sei notables que contra lo poder centrau. Eron pas contra Paris, mai per la Republica. E la lenga d’òc evidenta, quotidiana, era pas revendicada.

D’aqueu temps, degun levava la primièra plaça au francés. Mai qunta plaça per l’occitan : va gardar o va perdre ? Onorat, sei disciples Masse, de Sisteron (“Grammaire du peuple”), o D.Arbaud, cònsol saberut de Manosca, vòlon ajudar a parlar francés sensa aver vergonha de sa lenga. Mai l’administracion e lei notables seguisson pas gaire, que se garçan de l’occitan tant coma de l’instruccion dau pòple. La “Montanha” revendica lo drech a l’instruccion, donc au francés, e per una part de militants, lo “patois” pòrta arrieracion. Ansin son jornau t’aganta Onorat (qu’estrassava lei afichas “rotges” a Dinha), e lei rotges de Manòsca garçan Darbaud defòra.

Mai, ambe lo sufragi universau noveu, fau tocar tot lo monde : d’unei comprenon que l’occitan pòt servir. Dins la premsa democrata socialista, Dupont d’Ièras, “Cascayoun”, fa dau provençau una aisina politica eficaça. Maquan dona dins lo jornau conservator de Var de cronicas anti-rotges, que Romanilha repren dins son jornau d’Avinhon, e qu’alarga en brocaduras. Mai dins sei Memòris Maquan s’afera davant la paraula deis insurgents que l’an pres coma ostatge. L’oneste òme en cò dei Barbars. L’insurreccion si proclama en francés e si viu en occitan. Es d’autant mai desnonciada per lo poder, qu’a jà presentat coma arrieracion l’investiment politic de la sociabilitat festiva tradicionala : carnaval, etc. La revolta deis umils, en dignitat ciutadana, es presentada en caricatura etnica, e la repression ansin justificada per lo prefècte de Dinha en mars 1852 : “Comme l’arabe, dont il a la ruse, la paresse, l’intelligence et la crédulité, le Bas-Alpin ne cède qu’à la force ...”.

1852, pagina virada, fau ben viure. Provença “pacificada”, salut dei notables a l’Empèri (en provençau de còps que l’a). Arle, avost, primièr congrès dei poëtas (Provença, Delfinat, Lengadòc), que ne’n sòrton lo Romavatgi dei Trobaires de 1853, lo Felibritge de 1854.

Sota lei garrolhas dau microcòsme (Onorat - grafia classica, Romanilha - grafia “fonetica”), gès d’oposicion politica, que totei dos son publicament legitimistas, de “Blancs”, e que dins lei tenènts dei doas grafias l’a de “Rotges”, de “Blus”, de “Blancs” e de ren de tot.

Si saup cu l’era au Congrès, mais cu saup cu l’èra pas, exilhats, desportats : Dupont d’Ieras, Encontre de Nîmes, etc, e tant d’autrei, marcats coma republicans avançats. Coma se lo retorn a “l’Ordre” calhava enfin en movement lo remolum bigarrat dei Trobaires. Un movement desaviat de la responsabilitat ciutadana, mai que dona en 1853 un manifèst nacionalitàri fòrt, puei espetat en 1854, vodat per ara a l’escritura e a l’amor dau païs tradicionau.

Coma dins la Catalonha bessona, la lucha politica aviá opausat lei Miejornaus. Lo movement culturau lei voliá acampar. Cadun dins sa logica. La politica pòt gaire estre unanimista, l’aparament de la lenga va deu estre. Coma vai que seguiran astre catalan e cabussada d’òc ? Cu ten sa lenga ten la clau ...

Lo renaissentisme catalan capitarà dins un unanimisme real, que s’enrasiga dins una societat catalana conflictuala. Pren en còmpte dins lo consensus culturau la diversitat politica e sociala dei Catalans. La lenga es ben comun d’una nacion viva, es a dire divisada. En cò nòstre, lo renaissentisme denega la realitat dei conflictes entre Occitans. Au sufragi universau, n’autrei lei bòns Provençaus, votarem per l’òli, e farem l’alhòli, escriu lo Mèstre. L’unanimisme proclamat en defòra de la societat reala, lei sucrariás “poeticas”, lei armanacs bonias, e meme la capitada bèla de Mirèio, pesaran pas gaire davant lo francés oficiau e nacionau L’union, mai o mens mitica, alentorn de la lenga, empechèt pas de cercar autre part coma se desliurar dei cadenas, o coma lei manténer. Ansin, trobarem pas dins lo primier Felibritge D.Arbaud ni mai leis trobaires revenguts d’exilh. En Catalonha, li serián estats, sensa cadun renegar seis amiras.

Es per aquò que, l’a 20 ans, lo remembre de 1851 pòrtet per carrièras lo regrelh d’un occitanisme provençau qu’asseparava pas l’amor per sa lenga de l’amor dau pòple que la parlava, e de seis espers. Ansin Beltrame ambe son beu “Còp d’estat de 51”. Puei la glorificacion dau passat devenguèt que cobertura de l’impoténcia, e la farigola siguet plus qu’aquela de Ducros.

Ara que tornan grelhar d’autrei espers, bessai que ei remembres de 1851 e 1852 lei vendran esclairar.

Renat MERLE

 

Decembre de 1851, un pòple drech.

Armana Mesclum 1999

 

2 de decembre de 1851, ambe son còp d’estat, lo president de la republica Lois Napoleon Bonaparte assegurava son destin personau tant coma aquèu de la borgesiá d’afars que lo sosteniá. Mai quora escanet la Republica son Prince President, lo 2 de decembre, qu’anavan ganhar lei elecions lei republicans vertadiers, s’enausseron lei “rotges” de Delfinat, Lengadoc e Provença, paisans, mestieraus, obriers. Lo volame e lo martèu. Dau temps que tremolava la bòna borgesia miejornala, que mandarà de flors a l’armada de Badinguet. Dau temps que lo paure Romanilhe escupissia sus lei “partejaires” dins son jornau d’Avinhon.

Occupadas per l’armada, lei ciutats gròssas de nòstra region bolegueron pas gaire, o pas, e mai, coma Arle e Tolon, qu’aguesson votat per la democracia sociala. De tot biais, leis obriers de Marselha s’enausseron pas per una republica que leis aviá escrachats en junh de 1848. Mai aurián quand meme poscut o faire, aguesson agut un pauc mai d’audàcia lei responsables republicans marsilhès. S’acamperon leis obriers e mestieraus, esperant un mòt d’òrdre que veunguèt pas.

Bolegueron pas gaire ni mai lei ricas terras blancas de 30, 13, 84, la Provença grassa patriarcala. Encara que s’enausseron lei fogaus republicans "rotges" dau païs d’Arle, de la mar de Bèrra, o dau païs d’Aurenja. Es bessai pas inutile encuei de o tornar dire per Vitròlas e Aurenja, m’avetz comprès.

Mai s’enausseron en massa paisans e mestieraus dei vilòtas e dei campanhas d’Ardecha, deis Aups-bassas, de Droma, d’Erault, de Var, de l’est de Vauclusa. Après aguer installat de poders comunaus democratics, lei colonas, drapeu rotge en testa, camineron vèrs lei sota-prefecturas e prefecturas. Lei colonas de Var, Vauclusa, Droma, sigueron escrachadas. Aquela de 04 liberèt Dinha, reposset l’armada ai Mees. Si disperseron ren que quand sauperon que França bolegava pas, o plus.

Avián respectat “les personnes et les biens” lei republicans : per lei grandmercejar, siguèron fusilhats, desportats, exhilats per lo poder e son armada d’Africa, que s’era facha la man sus leis Argerians.

D’aquesta insurreccion granda ne’n podem traire encuei encara d’unei leçons.   L’insurreccion s’es facha monte s’eran enrasigadas d’organisacions fòrtas, maudespiech de la repression “anti-rotge” de 1849-1851.

  Per s’enrasigar, la democracia-socialista a partit de la realitat dau païs e de sei tradicions : “chambrettas” tradicionalas, cercles, etc, devengueron “societats popularas”, fogaus de propaganda e d’organisacion, Carnaval e Caramentrant devenguèron armas de derision contra lei notables e lo poder.

  Per s’enrasigar, a comprès la democracia socialista que, se lo drech a l’instruccion implicava de mestrejar lo francés, faliá tanben levar au pòple la vergonha de sa lenga occitana, e faire tanben sa propaganda dins aquela lenga, (dau temps que Romanilha, aparaire de la lenga dau pòple escupissiá sus lei Rotges, sus lo pòple que parlava ren qu’aquela lenga).

  La practica dau militant deu anticipar sus l’ideau frairenau : ansin lei trabalhadors participeron a bodre ai jornadas d’adjuda, monte venián trabalhar lei bens dei collègas malauts o emprisonats

  L’ideau deu totjorn aver de perspectivas concretas : l’esperança de democracia-sociala a ganhat lei campanhas perd que li prepausava un orizont. La Bòna, la Republica dei païsans, levariá son poder ai notables, enebiriá l’usura qu’escanava tant de trabalhadors, ajudariá per lo credit lei pichons proprietaris e aquelei que volián va devenir.

Onor donc ais insurgents de 1851, que son remembre enrasigarà per cent ans nòstrei campanhas dins l’ideau de la democracia sociala, e vivificarà lei luchas de la Resisténcia. Glòri an’aquelei oblidats de l’istòri oficiala, que si sacrifiqueron per la Bòna, la Republica democratica e sociala. De sa memòri regrelha nòstre espèr.

Renat MERLE

Una associacion vèn d’espelir, qu’a començat de publicar un butletin e organisa de rescòntres. Podetz ne’n devenir sòci :

1851-2001 - Association pour le 150e anniversaire de la résistance au coup d’état. Mairie - 04190 Les Mées.

 

 

La Bòna

Armana Mesclum La Marseillaise an 2000

 

Aquèu bilhet es dedicat a la memòri d’aquelei, republicanas e republicans, que parlavan que son occitan e que s’enausseron per la Republica, quora tant d’autrei, que parlavan ren que francès de còps que i a, bolegueron pas.

Amondaut un maufatan de president veniá d’escanar la Republica.

La colona de la Gardi (la Garda-Freinet) s’en anèt, quàsi totei leis òmes dau païs, ambe lo fusilh e la dalha, lei joines e lei pas tant joines, qu’avián servit dins lei guerras vielhas, e lei frema li cridavan : “Aduatz la Bòna !”.

La Bòna, èra pas la republica dei moussus, dei gròs, dei blancs. Era pas la republiqueta dei prudents. Era la Republica dei paisans, dei travalhadors, onte cadun faturariá son bèn, montariá son afaire, abarririá sei nistons, e si chalariá de la vida que vos es donada, dins la libertat e l’egalitat...

Partigueron, mai França seguissèt pas... Es dins lei carcès de França e lei camps d’Argeria que s’acabèt son viatge.

E dire qu’encuei de paurei totei dison que sian de marrits francès de cridar tanben, en occitan, que volen totjorn la Bòna.

 Renat Merle

 

Decembre de 1851, cendres o recaliu ?

 

 

Desempuèi 1997, l’Associacion 1851-2001, qu’ai l’onor de presidar, si bolega per sensibilisar lei collectivitats publicas, leis associacions, lei creators, a la celebracion dau 150e anniversari de la resistencia au còp d’Estat de 1851. Lo resson es grand, especialament dins Var e dins lei Aups de Provença Nauta. Mai aquela capitada es la resulta d’una sensibilisacion mai anciana, de segur. Torni signar encuèi, dins aquest’Aquò d’Aquí novèu, de 2001, l’article que signèri dins lo Aquò d’Aqui, de décembre 1991

Cf. article suprà.

 

Occitans e Republica

Cronicas setmanieras de setembre de 2002, paja "Mesclum" La Marseillaise

 

Occitans e Republica 1

Lo mes passat, èriam a Gap, ambe l’amic Felip Martel, convidats per l’estagi de l’Institut d’estudis occitans deis Aups bassas e nautas, per parlar de la resisténcia republicana au còp d’estat de 1851.

I a quauquei jorns, èri a Sant-Africa, dins Aveiron, convidat per l’amic Cofin e l’associacion Cap L’òc, que fan un brave trabalh occitanista, per una vesprada sus lo tèma “Occitans e Republica : la resisténcia republicana de 1851”. Ives Roqueta presentava son roman “Lengadòc rotge”, onte tornan viure leis insurgents de Capestang, dins Erault.

Pròva bèla de l’interès deis occitanistas per son istòria e son rapòrt a la Republica, au passat e mai que mai au present.

Parleriam donc un còp de mai a Sant-Africa d’aquel eveniment escondut per l’istòria oficiala : quora lo president de la Republica, Louis-Napoleon, estranglèt la Republica, lo 2 de decembre de 1851, se Paris siguèt espotit, se França tota acceptèt ò clinèt l’esquina, un trentenau de despartaments prengueron leis armas contra lo còp d’estat. E la grand part d’aquestei despartaments èron de lenga occitana.

Aguesson fach ansin lei despartaments onte se parlava que francés, belèu que seriá estada sauvada la Republica.

Insurreccion “occitanista” ? Non pas, de segur. Aquelei gens dau pòple, que parlavan pas gaire francès, s’enausseron, non pas per aparar la republica conservatriça en plaça, mai dins l’espèra de la Republica democratica e sociala, la Republica dau Pòple. Mai es d’especificitats occitanas qu’explican aquel engatjament republican roge de la grand part de nòstrei despartaments. E d’aquò ne’n tornarem parlar.

Renat MERLE

Occitans e Republica 2

Una leiçon de militantisme

La novetat de la Republica, en 1848, siguèt lo sufragi universau (solament masculin, ailas !). Mai lei campanhards, majoritàris en França, conoissián pas la politica. Lei notables disián que lei Roges eran de chimaires, de partejaires, de feniantas... E aqueu pòple se faguèt colhonar. Votèt per lei notables. Puèi, un còp decebut de la Republica, que l’aclapava d’impòsts, se pensèt de cridar lo metge : votèt per l’òme providenciau, la ratapenada politica que prometèt tot en totei. E lo pòple faguèt de Louis-Napoleon lo promier President d’una Republica dei “Gros”, dei Blancs, e non pas dau pòple.

Maugrat la repression, lei Roges van revirar una situacion que semblava perduda. Son majoritaris tre 1849 dins fòrça campanhas e vilòtas, mai que mai en pais occitan. Viron dins l’autre sens la decepcion. Son esperença d’una societat d’egalitat e de fraternitat s’apiela sus un programa concrèt : garantida de la pichòta proprietat còntra l’usurier, drech a l’instruccion, drech au trabalh, securitat còntra la malautiá e lo vielhum, libertats comunalas. Ansin se nosa l’aliança entre paisans, mestieraus, obriers, pichòts borgès, que Marx ne’n dona a caud una analisi luminosa dins Lei luchas de classas en França, 1848-1850.

Tot aquò capitèt mai que mai en pais occitan qu’aicí lei Roges faguèron pas la leiçon au gents, mai intreron en plen dins la sociabilitat populara tala coma èra, comprés sa lenga, son biais de far festa, son amor dau cant, sa tradicion d’autonomia comunala.

Bessai qu’aquesta entrepressa nos pòt encara faire chifrar, dins la marrida passa que traversam, encuèi.

Renat Merle

(de seguir)

Occitans e Republica 3

Dins lo fube d’estudis engimbrats per l’anniversari de la Resisténcia de 1851, e que vos son prepausats per l’associacion 1851, son bulletin e son siti internet, parlarai encuèi d’un eveniment dei grands, e pas mens escondut, l’accion politica e sociala dei carboniers. A faugut esperar lo trabalh d’un estudiant dau professor Guilhon, d’Azais, H.Breuze, per descubrir aquela pagina dei luchas popularas.

Lei carboniers, obriers-paisans, avián jà una experiénça de la lucha revendicativa. Ansin, aquelei de Bressoira faguèron grèva en julhet de 1850 en solidaritat ambe de collègas sancionats, e tot lo bacin seguèt. En setembre de 1851 venguèt mai la cauma dins tot lo ròdol per sei revendicacions.

Fach que, tre la novèla dau còp d’estat, lei carboniers se torneron metre en grèva, e dins la nuech dau 4 au 5 de decembre, venguts de Peipin, de San Savornin, de Greasca, eca, s’acamperon a quàsi un milier a Bolhadissa. E d’autrei a centenaus a Fuvèu Totei ame çò qu’avián poscut trobar coma armas, e drapèu rotge levat. Espereron lei consignas dei responsables republicans de Marselha, mai, coma o sabetz, èron ja en preson !

De que faire ? Après quauquei jorns d’espèra, èra clar que la partida èra perduda... Mai lo 10 encara, una colona de carboniers marchèt vèrs Sant Zachariá per rejónher lei insurgents varès. Ailàs, lo matin dau 10, la colona varèsa èra chaplada a-z-Aups...

Comencèt lo temps de la repression.

Ansin s’acabèt lo promier moviment, au còp sociau e politica, de la classa obriera naissenta, dins aquèu caire de Bocas dau Ròse onte l’engatjament republican avançat s’es enrasigat, fins ara.

Renat Merle

 

Insurgents

 

Bulletin IEO 2003 Congrès Montélimar

Dins la gelada de decembre 1851, quora escanèt la Republica lo President que deviá l’aparar, dei doas ribas de Ròse, Ardecha e Droma mai que mai, a miliers s’enausseron darrièr lo drapèu rotge, paisans, mestieraus, regents d’escòla e metges de campanha.

Parlavan pas gaire francès aquelei gents, e la grand part parlava pas ren que l’occitan. Parier per sei fraires insurgents de Provença, Lengadoc o Gasconha... Pròba bèla que la Republica es de pertot onte i a de republicans, quala que siá sa lenga. Aguesson fach ansin, autre part, aquelei que parlavan que francès, bessai que la Republica seriá estada sauvada...

La Republica qu’aparavan èra pas la republica en plaça, la republica conservatriça dau Partit de l’Òrdre. Volián “la Bòna”, “la Santa”, la Republica dau Pòple, democratica e sociala coma disián : aquela que, dins un liame de fraternitat, donariá a cadun lo drech de viure de son trabalh, lo drech a l’educacion, la securitat contra la malautiá e lo vielhum.

Sigueron chaplats a Crest, embarrats, deportats, e encara, per d’annadas e d’annadas, umiliats e secutats. E tot es estat fach per escafar sa memòria.

Pasmens, en 2003, seis espers mancan pas d’estre mai que mai actuaus...

Renat Merle