titre_4669701

 

BABEL E LENGA D’ÒC

 Aquò d’Aquí, 82, 1994

Conoissetz Castèu-Arnos ? Segur, dirà lo dialectològ, es aquí que passa la frontiera “Vaca-Vacha”. Segur, diran lei passejaires, i a lo castèu renaissença de Peire de Glandevès, ara ostau de la Comuna, e de restaurants bòns ... Mai es pas tant d’aquò que vos vòli parlar.

De l’autorota, que s’enquilha dins lei còlas aboscassidas au sud de Sisteron, se vei pus de Castèu-Arnos que lo panèu. Fau sortir per trobar la ciutat, tancada subre la vau granda ben facturada, e lo lac d’E.D.F. De l’autre costat l’Escala a gardat son nom occitan, mai pas son pòrt dau temps que ribeiravan lei fustas. E de dessús, dins lo cèu bas-aupènc car a Giònò, leis ondas radiò de la comunitat neo-provençala “Longo maï”, tant invisibles coma la lenga occitana que pòrtan pas jamai. Va fau faire per una comunitat que s’es presa un nom ansin !

Castèu-Arnos, que prenguèt son vam premier, dins leis annadas 1830, d’estre traversada per la rota nòva de Marselha, pròchi dau pont nòu sus Durança, es pus la crosiera activa d’autre temps. Es pus nimai lo païs de terralhiers, que fasián de gèrlas (l’escais-nom de “Gerlandins” es demorat per seis estatjants). Pasmens es una ciutat viva, la premiera ciutat industriala deis Aups de Provença Nauta.

Lo “boom” (jòc lingüistic : coma va disètz ?) venguèt ambé la guerra de 14. Una gròssa societat aviá ja chifrat de li bastir una fabrèga de produchs quimics, ambé l’electricitat de la vau. Ara, faliá d’armas de mòrt, lei gas qu’axfixiavan. La produccion comencèt en 1916. Imaginatz vos lo cambiament dins aqueu païs de paisans, de mestieraus, que la grand part deis òmes eran au front, ailas ! Cu venguèt per faire aqueu trabalh tant dangeirós ? De presoniers de guerra, d’estrangiers de tota mena, e subretot d’indigenas (coma se disiá) dei colonias francesas ... A la patz, l’usina se botèt a l’alumina, a l’acid monòcloracetic. Lei salaris eran bas, lo trabalh dur, fa que en 1925 li aviá mai d’estrangiers (738) que de Francés (362). Estrangiers de tota mena, d’Euròpa dau Sud, dau Centre, dei Balcans, mai tanben de China, de Malta, d’Armenia, e ben segur dei colonias. En 1926 una explosion tuèt 6 Francès, 5 Argerians, 3 Russos, 2 Armenians, 2 Italians, 1 Bulgar, 1 Portuguès, 1 Espanhòu, 1 Austriac ... Era Babel. Imaginatz-vos çò que si posquèt dire e escriure sus nòstra Provença profanada. Puèi de mai en mai, venguèron lei joves de l’encontrada, que cada jorn lo trin de Dinha rabalhava, long de Bleona, fins a Durança polluïda : li fa ren, lo clòr desinfecta, disiá la direccion.

A faugut ben de temps, de luchas, de compromès, per passar de l’esplecha cinica de la debuta a un paternalisme patronau filantropic, puei a la reconeissença d’una dignitat obriera. Sant Auban, lo quartier dei trabalhadors de l’usina, devenguèt una vila geometrica au sud de la villa maire. Lo païs se desvolopèt. Lei municipalitats de senestra, tant coma lo comitat d’entrepresa, an completat l’òbra paternalista de l’usina e dotat la ciutat de tot un ret de realisacions socialas, esportivas, culturalas ... Mai ara lei efectius s’estrechisson : un pauc mai de 1000. Meme se la grand part dei retirats demòran sus plaça, grâce a la politica dau lotjament. E es pas lo torisme que serà pocion magica que lo lac E.D.F es enfangat, se li pòt plus anar qu’un “veliplanchiste” (anèm, jòc lingüistic, coma disètz ?) se li entrauquèt e morèt fa pas gaire.

Mai dins tot aquò onte es encuei la provençalitat de Castèu-Arnos ? Dins lo panèu que metèt la Comuna a l’intrada, en grafia mistralenca, “Castèu-Arnous” ? Dins la galharda dança dei bofets, rite vielh de fertilitat e escasença subretot de ben s’amusar, que fan encara de temps en temps lei joiós “Bouffets jarlandins” ? Lo paradòxe dei grands es qu’aquesta ciutat, una dei mens “provençalas” se prenetz la provençalitat dins lei cromosòms, es pasmens un fogau d’activitats occitanistas, e pas d’activitats de ghettò, qu’an un public dei grands. Despuèi 5 ans, a l’iniciativa de l’I.E.O 04-05, animat aicí per una mestressa d’escòla, Coleta Chauvin, qu’ensenha l’occitan dins son escòla, e qu’es responsable de l’I.E.O 04 - 05, sota lo patronagi de l’Associacion culturala de la Comuna e dau District, leis estajans de Castèu-Arnos e leis enfants deis escòlas se son regalats ambe lo teatre de la Rampa, lo teatre de la Carriera, lo cantaire Marti. L’Ives Roqueta venguèt li presentar sa Messa pels pòrcs. E d’autrei... Ambé Coleta, d’enfants de Castèu-Arnos son anats en classa descuberta a Carcassona.

Convidat per l’I.E.O e l’A.C, aguèri l’emocion de li evocar leis insurgits de 1851, e de li rescontrar la memòria viva d’aqueu republicanisme "rotge".

Se Fe sensa òbra mòrta es, si pòt dire qu’aici Fe es pas mòrta. Pròva bèla que l’occitanisme a pas a estre en situacion defensiva, replegat sus sei "rasigas", mai que pòt tocar dins sa vida vidanta lo monde d’encuei, de la campanha tant coma de l’usina o dau burèu.

Renat Merle

 

 

 

1997 - Es aicí qu’espelís l’Associacion 1851 - 2001 que va bolegar tot lo grand Sud-Est.