René Merle - Lectura : Janine Garrisson, Protestants du Midi, 1559-1598, Bibliothèque historique Privat, 1991.

Occitans, n° 48, mars 1992.

 

Non, es pas anglesa Janina Garrisson, mai, coma dis lo prefaci, “d’une vieille famille protestante de Montauban”. Si compren que sa recèrca, dins la rigor scientifica (es una tèsi), tòca tanben au sens d’una istòria viscuda coma sieuna : aquesta publicacion participa d’una òbra consacrada a l’istòria dau protestantisme francés, que son Les Protestants au XVIe siècle, Fayard, 1988, n’es un pauc l’esquichum.

Dins la França dau sègle XVIn, lei Protestants son d’en pertot, mai lo “Midi” (ben definit dins sa specificitat lingüistica e de civilisacion : drech escrich, etc) es sa terra d’eleccion : dins l’implantacion, puèi, ambe lo secutament, dins un reflús mens marcat qu’autre part. Son pas pausats aicí lei problèmas d’aquest enrasigament dins sa tradicion istorica d’eretgia, mai dins sei realitats sociò-culturalas : dins lo Reiaume, aquesta fe, causida a la risca dau drame e de la vida, es causida etica, alencòp protestataria e positiva, clarament situada socialament : es tre la debuta, aquela de fòrça borgesiás urbanas, puèi, dins lei guerras, aquela d’una noblessa que vòu sa plaça e son argent. Lo “pòple” seguirà, mai o mens. La causida de Bearn, “fòra Reiaume”, es autra, que la Refòrma es aicí lo fach dau Prince, que sei subjèctes pòdon que seguir.

La Reforma es pas cubertura omogèna dau territòri occitan, puslèu un teissut de malhas mai o mens largas ambe de grands pòls d’ostilitat (Ais, Tolosa, Bordèu) que fau contornar e qu’empecharan l’unitat territoriala e estatala totala dei “Provinces Unies du Midi”. Paradòx apparent, l’estat reformat combat, coma ditz sa proclamacion, “pour le bien en général de la nation française” et de sa couronne. Es solucion defensiva a la crisa nacionala, dins una dialectica mau coneissuda de l’unitat e de la diferéncia. Aquest estat reformat es fondat sus leis autonòmias comunalas e regionalas, seis institucions son de mòda representatiu (censitàri). Lei Reformats son donc aicí ai rasigas de la democracia francésa, reala o pantaissada, e dau grand debat sus lo rapòrt centre-basa que traversa l’istòria francésa moderna.

Francésas, aquelei “Provinces Unies” o son per sa causida de lenga. J.Garrisson mòstra alencòp coma la causida dau francés (escrich e mai parlat) es dins la logica dei borgesiás urbanas, mai tanben coma lo refus de l’occitan en defòra de l’elementala communicacion orala, a enpachat la difusion populara de la religion reformada. Leis especificitats de la publicacion en occitan, ambe d’autors tant diferents coma Auger Gaillard e Pey de Garros, son de cavar. Lo cas dau Bearn es totjorn especiau, estènt qu’aicí la Reforma es religion d’estat, e donc sa lenga es la de l’estat, qu’es encara l’occitan.

Un libre que dona talent per comprendre leis especificitats occitanas e sa plaça dins la formacion de la França moderna.

Renat MERLE